Het socialisme en de natie (1)
Door A.S. de Leeuw (*)
Communisten zijn het er allemaal over eens: de NAVO is het militaire apparaat van het imperialisme. Het dient er alleen maar toe om de westerse belangen veilig te stellen, ten koste van de arbeidersklasse in de gehele wereld. De bewijzen voor een vooropgezet plan om de Balkan te destabiliseren en de westerse belangen te versterken op de Balkan, in de landen van de ex-Sovjet-Unie en het Midden-Oosten zijn legio. Daarom moet de NAVO verdwijnen, om te beginnen uit de Balkan. Maar hoe moeten we het vraagstuk van het zelfbeschikkingsrecht op de Balkan bekijken? Een theoretische beschouwing in drie delen, vandaag deel 1.
Om deze vraag te beantwoorden is het goed om terug te grijpen op het boek van mr. A.S. de Leeuw, uit 1939, met de titel "Het socialisme en de natie". De CPN-er De Leeuw, door de Duitsers vermoord, bracht in dat boek de bolsjewistische visie op het nationaliteitenvraagstuk op een eigentijdse wijze tot leven. Zijn benaderingswijze en heldere schrijftrant maken dat boek zeer lezenswaard. De bestudering van het boek is zeker aan te raden, omdat het onderwerp op dit moment uiterst actueel is en de inhoud nog altijd volledig juist. Hieronder enkele passages uit het hoofdstuk: "De Bolsjewiki en het nationale vraagstuk".
Begin citaat
[Sinds het begin van de eeuw hielden de nationale vragen de voornaamste theoretici van de sociaal-democratie (toen nog inclusief de bolsjewistische strekking, WvdK) bezig. De reden was niet ver te zoeken: in het politieke leven zelf traden die problemen op de voorgrond. (...) Op de Balkan waren een hele reeks van naties tot historisch en politiek leven ontwaakt. (...) ...Nationale revoluties braken uit... (...) De leiders van de Bolsjewiki kozen in deze discussie partij in een aantal geschriften, waarvan hier een drietal als de belangrijkste genoemd mogen worden. In 1913 verscheen een studie over "Het Marxisme en het nationale vraagstuk", waarin de auteur glashelder en grondig zowel de principieel-theoretische, als de daarmee voor Rusland verbonden tactische vragen toelichtte. De schrijver was Stalin, toen reeds een van de leiders van de Russische arbeidersbeweging en de bolsjewistische partij en de meest vertrouwde onder Lenins medewerkers. (...) Het artikel verscheen onder Lenins redactie en het trok de aandacht zelfs van de 'Neue Zeit', het gezaghebbende marxistische tijdschrift van de Duitse partij, dat anders op de Russische 'fractietwisten' hooghartig placht neer te zien... In 1913 en 1914 zette Lenin de behandeling van het vraagstuk voort in twee grote polemieken: "Kritische opmerkingen over het nationale vraagstuk" en "Over het recht van de naties op zelfbeschikking". Deze drie studies kunnen als één geheel beschouwd worden; tezamen geven zij de grondslag voor het leninistische standpunt ten aanzien van de natie en haar rechten, en daarmee ook de sleutel tot wat Lenin over deze geduchte vraagstukken tijdens de oorlogsjaren geschreven heeft, maar ook voor het begrip van de nationale politiek van de Sovjet-Unie.
"Wat is de natie?" - het is de
eerste vraag, die Stalin in zijn verhandeling moest stellen.
- Het is duidelijk dat de natie een gemeenschap van mensen
is. Doch een gemeenschap, die niet op ras- of
stamverwantschap berust, maar die zich historisch gevormd
heeft; tot dezelfde natie kunnen personen van verschillend
ras of afkomst behoren. Echter, een voorbijgaande formatie,
een spoedig weer uiteenvallend conglomeraat, vormt evenmin
een natie - zij is een duurzame, niet een voorbijgaande
gemeenschap.
Waardoor wordt deze gemeenschap gekenmerkt? Door eenheid van
taal, ongetwijfeld. Zonder een gemeenschappelijke taal kan er
geen natie bestaan. Maar daarom kunnen personen, die dezelfde
taal spreken, nog wel tot verschillende naties behoren, zoals
de Engelsen en de Ieren, de Engelsen en de Noord-Amerikanen,
of de Duitsers en de Oostenrijkers. Om een natie te vormen is
ook gemeenschap van grondgebied nodig, immers "de natie
vormt zich alleen als gevolg van een langdurige en
regelmatige omgang, als gevolg van het samenleven van mensen
van geslacht op geslacht. Maar een langdurig samenleven is
niet mogelijk zonder gemeenschappelijk grondgebied."
Doch om een
natie te vormen zijn ook gemeenschap van taal en grondgebied
nog niet voldoende. Nodig is ook een innerlijk economisch
verband, en dus gemeenschap van economisch leven. Bij de
productie voor eigen gebruik en de politieke verbrokkeling,
bron van eindeloze kleinere en grotere botsingen, die
bijvoorbeeld de middeleeuwen kenmerkten, is een natie in de
eigenlijke zin van het woord niet mogelijk. De natie
ontwikkelt zich pas met de groei van het economische leven,
van de verkeerswegen en de arbeidsdeling binnen het
gemeenschappelijk grondgebied.
Uit het samenleven onder deze bepaalde, voor elke natie
verschillende omstandigheden van taal, grondgebied en
economisch leven, ontwikkelt zich ook een eigen psychische
gesteldheid - het nationale karakter, dat in de eigen aard
van de nationale cultuur tot uitdrukking komt. Zo komt Stalin
tenslotte tot een volledige en veelzijdige definitie:
"De natie is een zich historisch gevormd hebbende,
duurzame gemeenschap van taal, grondgebied, economisch leven
en psychische gesteldheid, die in gemeenschap van cultuur tot
uiting komt." Uit deze definitie volgt dat de natie een
historisch verschijnsel is, en als zodanig onderworpen aan de
wet der veranderlijkheid. Zij heeft "haar eigen
geschiedenis, haar begin en haar einde."
Deze definitie is ook polemisch bedoeld tegenover een andere,
in marxistische kringen (toentertijd WvdK) meer gangbare, die
van Otto Bauer. Hij toch, definieerde de natie als "de
samenvatting van mensen, die door lotsgemeenschap tot een
karaktergemeenschap zijn verbonden."
Hier wordt dus één van de kenmerken van de natie - het
nationale karakter nl. - gescheiden en losgerukt van de
andere kenmerken, op de grondslag waarvan het zich alleen
ontwikkelen kan. "Wat is het nationale karakter anders
dan de weerspiegeling van de levensverhoudingen, dan een
bezinksel van indrukken, verkregen uit het omringende milieu?
Hoe kan men zich alleen tot het nationale karakter beperken
en het van de bodem, die het heeft voortgebracht, isoleren en
losrukken?"
Men ziet dat de geschetste opvatting het nationale karakter
noch ontkent, noch kleineert. Zij verwerpt alleen de theorie,
die dit psychologische element op zichzelf wil stellen,
afgescheiden van de maatschappelijke omstandigheden, waaruit
het gegroeid en voortgekomen is en waarvan het afhankelijk
blijft.
Niet alleen is de natie een historische categorie, er is ook
een bepaald tijdperk aan te wijzen, waarin de naties tot
volle ontwikkeling komen. Dat is het tijdvak van het
opkomende kapitalisme. "Het proces van de liquidatie van
het feodalisme en de ontwikkeling van het kapitalisme is
feitelijk het proces van de aaneensluiting van de mensen tot
naties". De natie ontstaat, waar het opkomende
kapitalisme over de feodale verbrokkeling zegeviert; en in
West-Europa betekent de vorming der naties in de regel ook de
vorming van zelfstandige nationale staten.
In Oost-Europa ontwikkelt het kapitalisme zich veel
langzamer. Daaraan beantwoordt een kenmerkende eigenschap van
de politieke structuur: in het Oosten vindt men (in 1913) de
'nationaliteiten-staten' zoals Oostenrijk-Hongarije, met zijn
talrijke volkeren, onder welke de Duitse en de Hongaarse de
andere beheersen, en het Russische Rijk, waar de Groot-Russen
het heersersvolk zijn. De nationale bewegingen die in de 19e
eeuw in Oost--Europa geboren worden, zijn de bewegingen van
de onderdrukte naties in de nationaliteiten-staten, die
gelijkstelling met de heersende volkeren eisen, gelijkheid
voor de eigen taal en cultuur (zoals nu nog de Koerden en
andere volkeren in het 'Koerdische deel' van Turkije, WvdK)
en tenslotte: onafhankelijkheid, de vorming van een eigen
nationale staat. In de 19e eeuw is de nationale bourgeoisie
in deze bewegingen de leidende kracht, die daarbij in de
regel de steun van de arbeiders en de boeren verwerft.
Ook het proletariaat moet strijden tegen de
nationale onderdrukking. "De beperking van de
bewegingsvrijheid, het ontberen van het kiesrecht, de
onderdrukkingsmaatregelen tegen de taal, het inkrimpen van
het aantal scholen en soortgelijke onderdrukkingsmaatregelen
raken de arbeiders zeker niet minder, zoal niet meer dan de
bourgeoisie." Bovendien eist de nationale strijd alle
aandacht op en verhindert hij op die manier, dat de sociale
vragen de hun toekomende aandacht krijgen. Ook zetten de
onopgeloste nationale tegenstellingen de arbeiders van
verschillende volkeren tegen elkaar op en belemmeren zij hun
internationale aaneensluiting. Daarom verkondigt de
sociaal-democratie (bedoeld wordt hier wat nu communisme
heet, WvdK) van alle landen
het recht van de naties op zelfbeschikking. Dat recht
betekent "dat de natie zich naar eigen wens kan
inrichten. Zij heeft het recht, haar leven in te richten
volgens de beginselen van de autonomie
(zelfstandigheid/zelfbestuur, WvdK). Zij heeft het recht, met
andere naties federatieve betrekkingen aan te knopen. Zij
heeft het recht zich volkomen af te scheiden. De natie is
soeverein en alle naties zijn rechtsgelijk." De sociaal-
democratie (de communisten dus, WvdK) erkent dat recht, maar
dat wil niet zeggen, dat zij ook elke willekeurige nationale
eis of beweging ondersteunt. Zij heeft haar eigen politiek,
waartoe zij de natie poogt te overreden; die politiek is erop
gericht, een einde te maken aan elke nationale onderdrukking
om de strijd tussen de naties op te heffen, zoveel maar
mogelijk is. Het recht tot
zelfbeschikking betekent, dat de natie ook de politieke
bestaansvorm mag kiezen, die zij wenst - hetzij zelfbestuur,
federatie of onafhankelijkheid (WvdK). Maar welke oplossing komt het meest overeen met de
belangen van de volksmassa's? Dat kan men niet eens-voor-al
vaststellen, het hangt telkens van de historisch-gegeven
omstandigheden af. Onder verschillende omstandigheden kan de
arbeiderspartij verschillende van deze oplossingen aanbevelen, zonder daarmee
het zelfbeschikkingsrecht van de naties aan te tasten.
Waarschuwen moet men tegen de poging, om overal volgens
hetzelfde schema propaganda te maken voor een bepaalde
oplossing, die door de Oostenrijkse theoretici Renner en
Bauer aan de hand was gedaan, de zogenaamde
nationaal-culturele autonomie. (...) De voorstellen van Bauer
en Renner waren ook nog onaannemelijk, omdat zij de nationale
verschillen kunstmatig conserveerden, ook daar, waar door de
verspreiding en menging der volkeren een onderlinge
assimilatie plaatsvond, en omdat zij de 'nationale eenheid'
van arbeidersklasse en bourgeoisie bevorderden, onder de
leiding van de laatste. De erkenning van het
zelfbeschikkingsrecht betekent volstrekt niet, dat het de
plicht van de socialisten (lees communisten, WvdK) zou zijn,
om nationale onderscheiden kunstmatig in stand te houden,
waar zij uit zichzelf hun betekenis beginnen te verliezen!
Dit is dan de voornaamste inhoud van Stalins verhandeling.
(...) Het bolsjewistische standpunt blijkt een nadere
uitwerking te zijn van de marxistische opvattingen, die wij
in het eerste deel van dit boek hebben leren kennen. Een
uitwerking, op grond van de ervaring van de arbeidersbeweging
en van de nieuwe situatie, die voor het Donau-gebied en het
Russische Rijk wel heel grondig verschilde van die van 1848!
Er is derhalve niets verwonderlijks aan, dat Lenin en Stalin
ten aanzien van de Tsjechen of de Polen tot andere praktische
conclusies kwamen, dan hun leermeesters, in 1848 of later. In
de twee reeds genoemde polemieken heeft Lenin deze beginselen
uitgewerkt met het oog op een aantal vragen van de dag, die
de socialistische beweging destijds bezighielden, zoals de
toekomst van Polen en het lot van de Donau-volkeren.
Wij willen hier met enkele aanhalingen volstaan. Over de
economisch-maatschappelijke voorwaarden, waaronder nationale
bewegingen ontstaan, schreef Lenin: "In de gehele wereld
was het tijdperk van de definitieve overwinning van het
kapitalisme op het feodalisme verbonden met nationale
bewegingen. De economische grondslag van deze bewegingen
bestaat hierin, dat voor de volledige overwinning van de
warenproductie nodig zijn de verovering van de binnenlandse
markt door de bourgeoisie, de aaneensluiting tot één staat
van een grondgebied met een bevolking, die één taal
spreekt, met verwijdering van alle hinderpalen voor de
ontwikkeling van die taal en zijn vastlegging in de
literatuur. De taal is het gewichtigste middel van het
menselijke verkeer; de eenheid van taal en zijn ongehinderde
ontwikkeling vormen één van de belangrijkste voorwaarden
voor een werkelijk vrije en brede warenomzet, in
overeenstemming met het moderne kapitalisme, voor een vrije
en brede groepering van de bevolking over alle verschillende
klassen, tenslotte voor de nauwe verbinding van de markt met
elke producent of kleine producent, koper en verkoper, zonder
uitzondering.
Daarom streeft elke nationale beweging naar de vorming van nationale
staten, die deze eisen van het moderne kapitalisme het
best bevredigen. De diepste economische factoren drijven
hiertoe en voor geheel West-Europa - meer nog: voor de gehele
beschaafde wereld - is daarom de nationale staat typisch, normaal voor
de kapitalistische periode."
Daarom brengt het "recht van de volkeren op
zelfbeschikking" dan ook het recht mee op de vorming van
een zelfstandige nationale staat, en dus op de politieke
afscheiding van collectiviteiten van andere nationaliteiten.
Het marxisme negeert de nationale
bewegingen dus niet, het
erkent hun waarde en betekenis - maar het vervalt hierbij
niet tot nationalisme:
"Het principe van de nationaliteit is historisch
onvermijdelijk in de burgerlijke maatschappij, en met die
maatschappij rekening houdende, erkent de marxist ten volle
de historische gewettigdheid van de nationale bewegingen.
Maar opdat deze erkenning niet tot een apologie (verdediging)
van het nationalisme wordt, is het nodig, dat zij zich ten
strengste beperkt tot wat er vooruitstrevend
(WvdK)
is in deze bewegingen - opdat die erkenning niet leidt tot
een vertroebeling van het proletarische bewustzijn door de
burgerlijke ideologie. Progressief is het wekken van de
massa's uit de feodale slaap, hun strijd tegen elke nationale
onderdrukking, voor de soevereiniteit van het volk, voor de
soevereiniteit van de natie.
Vandaar de absolute verplichting voor een marxist om het meest besliste en consequente democratisme in alle onderdelen van het nationale vraagstuk te verdedigen. Dat is een in hoofdzaak negatieve taak (WvdK). Maar verder kan het proletariaat in de ondersteuning van het nationalisme niet gaan, want verder begint de 'positieve' werkzaamheid van de bourgeoisie, die naar de versterking van het nationalisme streeft... Hier is een grens, die dikwijls subtiel is..."
Socialisten (lees communisten, WvdK) mogen
nooit vergeten, dat zich naast de tendens tot het vormen van
nationale staten, reeds onder kapitalistische verhoudingen
ook een internationaliserende tendens openbaart: "Het
zich ontwikkelende kapitalisme kent twee historische
tendensen in het nationale vraagstuk. De eerste is: het
ontwaken van het nationale leven en van de nationale
bewegingen, de strijd tegen elke nationale onderdrukking, de
vorming van nationale staten. De tweede is de ontwikkeling en
de vermenigvuldiging van allerlei betrekkingen tussen de
naties, het afbreken van de nationale omheiningen, de vorming
van de internationale eenheid van het kapitaal, van het
economische leven in het algemeen, de politiek, de
wetenschap, enz.
Beide tendenties zijn een algemene wet van het kapitalisme.
De eerste overheerst in het begin van zijn ontwikkeling, de
tweede kenmerkt het rijpe kapitalisme, dat op weg is naar
zijn gedaanteverandering in de socialistische maatschappij.
Het nationale program van de marxisten houdt met beide
tendensen rekening doordat het:
1. de rechtsgelijkheid van de naties en talen verdedigt en de
ontoelaatbaarheid van voorrechten, welke dan ook, in dit
opzicht (en ook het recht van de naties tot
zelfbeschikking...) en
2. het beginsel van het internationalisme en de
onverzoenlijke strijd tegen de besmetting van het
proletariaat met het burgerlijke nationalisme, al was het ook
het meest geraffineerde, verdedigt."
Op deze tendentie naar internationalisme legt Lenin steeds de
nadruk; hij hecht er de hoogste waarde aan, als één van de
voorwaarden tot de socialistische maatschappij, en voor de
arbeidersbeweging acht hij het internationalisme onmisbaar.
Lenin dringt er dan ook op aan, dat de organisaties van de
arbeiders niet volgens het nationale principe versplinterd
zullen worden... ]
Einde citaat
Uiteraard is het kapitalisme in zijn huidige wereldwijd ontwikkelde imperialistische vorm, veel meer nog dan in Lenins tijd, uit op het slopen van bestaande grenzen. Om een actuele analyse te kunnen maken over de huidige Balkan-oorlog zullen we eerst nog het vervolg van het hoofdstuk uit het boek van De Leeuw plaatsen in het komende nummer van Manifest.
(*) bewerking en commentaar Wil van der Klift
| Deel 1 |